Toros Dağları: Akdeniz'in Bel Kemiği

Akdeniz Bölgesi'nin kıyı şeridini çevreleyen Toros Dağları, Teke Yarımadası'ndan başlayarak Suriye'ye, hatta iç kesimlere uzanıp Irak sınırına varan dev bir dağ zinciridir. Bu zincir, kendi içinde birçok sıradağı barındırır ve en yüksek noktası 3.767 metrelik Kızılkaya zirvesidir. Toroslar, Kuzey Anadolu Dağları gibi III. jeolojik zamanda Alpin Orojenezi ile oluşmuştur. II. jeolojik zamanda Tetis Okyanusu'nun tabanında biriken tortul maddeler, Afrika ve Arap levhalarının kuzeye hareketiyle sıkışarak kıvrılmış ve yükselmiştir. Sert tabakalar kırılarak horst-graben yapılarını oluştururken, yumuşak tortul tabakalar kıvrılarak Toros Dağları'nı meydana getirmiştir. Arap levhasının daha hızlı hareket etmesi, Güneydoğu Toroslar'ın daha dış bükey bir görünüm kazanmasına yol açmıştır.

Toroslar'ın Üç Bölümü

Toroslar, coğrafi olarak üç ana bölüme ayrılır: Batı, Orta ve Güneydoğu Toroslar. Batı Toroslar, Antalya Toros Dağları olarak da bilinir ve Teke Yarımadası'ndan başlayarak Antalya Körfezi çevresinde bir yay çizer. Doğuda Taşeli Platosu ve Göksu Nehri ile Orta Toroslar'dan ayrılır. Orta Toroslar, kabaca Mersin-Antalya sınırından başlayarak kuzeydoğu yönünde Binboğa Dağları'na kadar uzanır. Güneydoğu Toroslar ise Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin ve Kuzey Mezopotamya'nın coğrafi kuzey sınırını oluşturur; Dicle Nehri kaynağını bu bölümden alır. Batı sınırı Ceyhan Nehri vadisinden başlayan bu bölüm, Ahır Dağı ve Engizek Dağı ile başlar ve Hakkâri yöresine kadar ulaşır.

Bolkar Dağları ve Medetsiz Zirvesi

Orta Toroslar'ın önemli bir parçası olan Bolkar Dağları, Konya, Niğde ve Mersin illerine yayılmış tektonik bir dağ sırasıdır. En yüksek noktası 3.524 metre rakımlıdır. Bu dağlar, dünyada yalnızca burada yaşayan Montivipera bulgardaghica adlı zehirli engerek türüne ev sahipliği yapar. Halk ozanı Karacaoğlan'ın şiirlerinde de adı geçen bu dağlar, Yörü, behey Bulgar Dağı! Senden yüce dağ olma mı? dizeleriyle ölümsüzleşmiştir. Bolkar Dağları'nın en yüksek doruğu olan Medetsiz Zirvesi, Niğde'nin Ulukışla ilçesinin yaklaşık 20 km güneydoğusunda yer alır. Büyük bir sıradağ kütlesi üzerinde bulunması nedeniyle çevresinde 2.500 metreden yüksek birçok tepe vardır ve bu yüzden uzaktan seçilmesi zor olabilir.

Medetsiz Dağı, adını güney yamacındaki kayalıklardan alır ve etkileyici bir manzaraya sahiptir. İklimi, Akdeniz ile karasal iklim arasında bir geçiş özelliği gösterir; kışlar soğuk ve yağışlı, yazlar serin ve kuraktır. Kuzey yamaçlar İç Anadolu'nun karasal iklimiyle bozkırla kaplıyken, güney yamaçlar Akdeniz'den gelen nemli havayla bol yağış alır ve alçaktan yükseğe kızılçam, karaçam, sedir ve Toros göknarıyla örtülüdür. Yaz tırmanışları için en uygun zaman mayıs, haziran ve temmuz aylarıdır. Zirveye ulaşmanın en kolay yolu, Maden köyü üzerinden Meydan Yaylası ve Koyunaşağı geçidini takip eden kuzey rotasıdır; bu yol düşük eğimiyle teknik zorluk içermez. Güney yönü ise oldukça dik ve tehlikelidir. Zirveden Erciyes, Hasan Dağı ve Aladağlar net biçimde görülebilir.

Nur Dağları: Nemli Ormanların Sıradağı

Toroslar'ın güney uzantısı olarak kabul edilebilecek Nur Dağları, Kahramanmaraş'taki Sır Baraj Gölü'nden Hatay'ın Samandağ kıyılarına kadar 175 km boyunca uzanır. Eski adı Amanos Dağları olan bu silsile, Cumhuriyet'ten sonra Nur Dağları adını almıştır. Halk arasında Gâvur Dağı olarak da bilinir; bu isim, Arap coğrafyacıların tepeler arasında basık arazi anlamına gelen gavr sözcüğünden türemiştir. Nur Dağları, 20-30 km genişliğinde ve ortalama 1.500-2.000 metre yüksekliğindedir. Orta bölümünde, Suriye kapısı olarak bilinen Belen Geçidi (740 m) yer alır. Dağların en yüksek noktası, Hatay'ın Hassa ilçesindeki 2.240 metrelik Mığır Tepesi'dir.

Nur Dağları, bitki örtüsü açısından dikkat çekicidir; Avrupa'da korumada öncelikli yüz ormandan biridir. Batı yamaçları, Doğu Karadeniz'dekine benzer nemli ve gür ormanlarla kaplıdır. Burada doğu gürgeni, porsuk, ıhlamur ve şimşir gibi Avrupa-Sibirya kökenli relikt türler yaşar; bu türlerin güney sınırını Nur Dağları oluşturur. Kızılçam 200-750 metre, karaçam 1.000-1.500 metre aralıklarında görülürken, 1.900 metrenin üzerinde otsu bitkiler ve bodur çalılar hâkimdir. Dağlar, süzülen yırtıcı kuşların göç yolu üzerinde olduğundan göç dönemlerinde ak leylek, kara leylek, şahin, arı şahini ve küçük akbaba gibi türlere ev sahipliği yapar. Karaca, Güney Anadolu'da yalnızca Nur Dağları'nda yaşar; doğu sırtları ise çizgili sırtlanın yaşam alanıdır.

Toroslar'ın Polyeleri

Toroslar üzerinde, özellikle Orta ve Batı Toroslar ile Isparta Açısı'nda çok sayıda polye (karstik ova) bulunur. Bu alanda belirlenen 175 polyenin %90'ı 447 ile 1.865 metre yükseltileri arasındadır ve %65'inin büyüklüğü 10 km²'yi geçmez. En batıda Muğla Polyesi, en doğuda Van'daki Uzuntekne Polyesi yer alır. Bazı polyeler, Holosen'deki deniz yükselmesiyle koy halini almıştır. Yükseklikleri 40 metre (Muğla Polyesi) ile 2.260 metre (Höyükalanı Polyesi) arasında değişir. Alanları ise 0,5 km²'lik Arı Polyesi'nden 521 km²'lik Kestel Polyesi'ne kadar uzanır; ortalama alan 26,2 km²'dir. 100 km²'den büyük 14 polye bulunurken, 115 polyenin alanı 10 km²'den küçüktür. Akarsu süreçleriyle oluşan polyeler daha dairesel bir görünüme sahipken, tektonik etkilerle oluşanlar daha uzundur.

Toroslar, Akdeniz Bölgesi'nin yalnızca coğrafi bir sınırı değil, aynı zamanda iklimini, bitki örtüsünü ve insan yaşamını derinden etkileyen bir bel kemiğidir. Batıdan doğuya uzanan bu dev zincir, hem doğa tutkunlarına hem de kültür meraklılarına keşfedilecek sayısız zenginlik sunar.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0